🎭 Η Κόμισσα της Φάμπρικας των Γιαλαμά–Πρετεντέρη- Η εξουσία αλλάζει προσωπεία

Μια λαϊκή αυλή, τρεις άνδρες με το ίδιο ονοματεπώνυμο και μια νεαρή γυναίκα που εισβάλλει απρόσκλητη, αρκούν για να στηθεί ένας ολόκληρος μηχανισμός κοινωνικής αναστάτωσης. Στην Κόμισσα της Φάμπρικας, οι Γιαλαμάς και Πρετεντέρης μετατρέπουν την παρεξήγηση σε πολιτικό σχόλιο και το γέλιο σε αποκαλυπτικό βλέμμα πάνω στη μετεμφυλιακή Ελλάδα. Κάτω από την ευθυμία της φαρσοκωμωδίας πάλλεται ένας κόσμος ταξικών διαφορών, κρατικής αυθαιρεσίας και ανθρώπων που αναζητούν μια θέση στη ζωή. Και αυτή ακριβώς η υπόγεια ένταση διατηρεί το έργο ζωντανό.

Η μεγάλη αυλή όπου κατοικούν τα τρία ξαδέλφια με το κοινό ονοματεπώνυμο, Χρήστος Δελημάνης, δεν αποτελεί μόνο τον χώρο της δράσης. Είναι μια μικρογραφία της ελληνικής κοινωνίας: στενόχωρη, θορυβώδης, γεμάτη βλέμματα, υποψίες, καβγάδες και αλληλεξαρτήσεις. Οι άνθρωποι γνωρίζουν τα μυστικά των άλλων, σχολιάζουν τις αποτυχίες τους, συγκρούονται, αλλά παραμένουν δεμένοι από την κοινή μοίρα.

Το εύρημα των τριών ομώνυμων προσώπων είναι εξαιρετικά λειτουργικό. Το ίδιο όνομα καλύπτει τρεις διαφορετικές κοινωνικές ταυτότητες: τον αστυφύλακα, τον κομμουνιστή άνεργο και τον μικροαπατεώνα. Οι συγγραφείς παίζουν με τη σύγχυση των ονομάτων, αλλά πίσω από το τέχνασμα θέτουν ένα σοβαρότερο ερώτημα: καθορίζεται ο άνθρωπος από το όνομά του, από την ιδεολογία του, από το επάγγελμά του ή από τις πράξεις του;

Ο αστυφύλακας Δελημάνης αντιπροσωπεύει την τιμιότητα που υπηρετεί έναν μηχανισμό ισχυρότερο από την ίδια. Είναι ευσυνείδητος, πειθαρχημένος και βαθιά προσηλωμένος στο καθήκον. Ωστόσο, η ηθική του δοκιμάζεται όταν απέναντί του δεν βρίσκεται μια απλή παραβάτιδα, αλλά η κόρη του Υπουργού Δημοσίας Τάξεως. Τότε αποκαλύπτεται το παράδοξο μιας πολιτείας όπου ο νόμος υποτίθεται ότι είναι απρόσωπος, αλλά συχνά αποκτά το πρόσωπο εκείνου που έχει εξουσία.

Ο κομμουνιστής ξάδελφος φέρνει στη σκηνή την πολιτική μνήμη της εποχής. Η ανεργία, η αγανάκτηση και η αδιάκοπη ρητορική του δεν παρουσιάζονται μόνο ως αντικείμενα σάτιρας. Πίσω από την υπερβολή του διακρίνεται η πίκρα ενός ανθρώπου που πιστεύει ότι έχει κατανοήσει τις αδικίες του κόσμου, αλλά αδυνατεί να αλλάξει ακόμη και τη δική του ζωή. Η ιδεολογία γίνεται γι’ αυτόν άμυνα απέναντι στην κοινωνική αδυναμία και στην προσωπική ματαίωση.

Ο τρίτος Δελημάνης, ο ψιλοαπατεώνας, έχει προσαρμοστεί διαφορετικά. Δεν αντιμάχεται το σύστημα ούτε το υπηρετεί· μαθαίνει να γλιστρά ανάμεσα στους κανόνες του. Διαθέτει την ευφυΐα του δρόμου, τη γοητεία του επιτήδειου και την ηθική ελαστικότητα εκείνου που θεωρεί ότι η επιβίωση δικαιολογεί κάθε μικρή παρανομία. Είναι κωμικός, αλλά όχι ακίνδυνος: ενσαρκώνει τον διαχρονικό τύπο του βολεμένου ανθρώπου που μετατρέπει κάθε σχέση σε συναλλαγή.

Η εμφάνιση της Έφης αναστατώνει αυτή την εύθραυστη ισορροπία. Εισβάλλει σε ξένο σπίτι για να ανακτήσει ερωτικές επιστολές που απειλούν την αδελφή της και, όταν συλλαμβάνεται, αποκρύπτει την ταυτότητά της. Η πράξη της γεννιέται από οικογενειακή αλληλεγγύη, αλλά προδίδει συγχρόνως την αυτοπεποίθηση μιας γυναίκας μεγαλωμένης κοντά στην εξουσία. Η Έφη έχει μάθει ότι οι συνέπειες μπορούν να διαπραγματευθούν. Η έλξη της για τον αστυφύλακα αρχίζει όταν συναντά έναν άνθρωπο που δεν γνωρίζει ποια είναι και επομένως τη μεταχειρίζεται χωρίς κοινωνική κολακεία.

Η Ελλάδα της δεκαετίας του 1960 αναγνωρίζεται πίσω από κάθε κωμική ανατροπή: ο απόηχος του Εμφυλίου, η καχυποψία απέναντι στην Αριστερά, η παντοδυναμία των πολιτικών γνωριμιών, η γραφειοκρατία και το όνειρο της κοινωνικής ανόδου. Η μετάθεση του αστυφύλακα, η εισαγωγή του στη Σχολή Υπαστυνόμων και η τελική ερωτική του δικαίωση προσφέρουν την αναμενόμενη λύτρωση. Εντούτοις, αφήνουν μια ειρωνική σκιά: επιβραβεύθηκε πραγματικά η αρετή του ή χρειάστηκε η εύνοια ενός υπουργού για να αναγνωριστεί;

Εδώ βρίσκεται και η σημερινή δύναμη του έργου. Οι εποχές αλλάζουν, αλλά η γνωριμία με τον κατάλληλο άνθρωπο εξακολουθεί συχνά να ανοίγει πόρτες που μένουν κλειστές για τους άξιους. Οι Γιαλαμάς και Πρετεντέρης δεν καταγγέλλουν με υψωμένο δάχτυλο. Αφήνουν το γέλιο να εκθέσει τον παραλογισμό και τους χαρακτήρες να αποκαλύψουν, μέσα από τα ελαττώματά τους, μια κοινωνία που ζητά εντιμότητα από τους αδύναμους και επιείκεια για τους ισχυρούς.

Προσωπικά, βλέπω στην Κόμισσα της Φάμπρικας κάτι βαθύτερο από μια επιτυχημένη κωμωδία παρεξηγήσεων. Βλέπω την ανάγκη του ανθρώπου να αποκτήσει αξία χωρίς να χάσει τον εαυτό του. Το γέλιο της δεν αποκοιμίζει τη συνείδηση· την ξυπνά διακριτικά. Γιατί η πιο πικρή αλήθεια του έργου παραμένει ολοζώντανη: σε μια κοινωνία προνομίων, ακόμη και η δικαιοσύνη χρειάζεται συχνά κάποιον ισχυρό για να της ανοίξει την πόρτα.

Σκηνοθεσία: Ντίνος Δημόπουλος Ακούγονται οι ηθοποιοί: Βέρα Κρούσκα, Ρένα Βενιέρη, Στέλιος Παύλου, Θάνος Καληώρας, Χρήστος Βαλαβανίδης, Χλόη Λιάσκου, Χρυσούλα Διαβάτη, Νίκος Κάπιος, Μίμης Χρυσομάλης, Θεοδόσης Ισαακίδης, Πόπη Λυναρδάτου, Ελευθερία Σπανού, Νίκος Μπιρμπίλης, Παντελής Κοκκόσης, Ράνια Ιωαννίδου