🌑 Μήδεια. Λεύκιος Ανναίος Σενέκας. Η αλήθεια είναι πιο σκοτεινή… Η παιδοκτόνος μάγισσα που σοκάρει

Η προδοσία γεννά τη μανία και το αίμα ξεπλένει την ύβρη. Σε αυτή την καθηλωτική ηχητική παράσταση, η «Μήδεια» του Σενέκα, μέσα από τη σπουδαία μετάφραση του Τάσου Ρούσσου δεν είναι απλώς μια πληγωμένη γυναίκα, αλλά μια δαιμονική, γιγαντιαία δύναμη καταστροφής Παρακολουθούμε βήμα προς βήμα τη συνειδητή της μεταμόρφωση σε ένα απόλυτο κοσμικό χάος, όπου η μητρική στοργή θυσιάζεται στον βωμό της πιο φρικτής εκδίκησης .Μια θεατρική κριτική που διεισδύει στην ψυχολογία του αρχαίου τρόμου και αναζητά τα νοσηρά αντίστοιχα της ηρωίδας στη σύγχρονη κοινωνία μας. Ακούστε την ανάλυση, απαντήστε στο απαιτητικό κουίζ μας στο τέλος και αφήστε το δικό σας σχόλιο για το αν τελικά υπάρχει κάθαρση στο απόλυτο σκοτάδι

Ορισμένες τραγωδίες αφήνουν στον θεατή πόνο. Άλλες γεννούν φόβο. Η «Μήδεια» του Σενέκα αφήνει κάτι πιο ανησυχητικό: δυσφορία. Στη Μήδεια του Ρωμαίου φιλοσόφου, ο ποιητικός λόγος μετατρέπεται σε ένα ασθμαίνον, φρενήρες ανατομείο της ανθρώπινης ψυχής που παραδίδεται συνειδητά στην καταστροφή. Δεν τελειώνει και φεύγεις ελαφρύτερος. Δεν σε καθαρίζει, δεν σε παρηγορεί, δεν σου προσφέρει τη γαλήνη της αριστοτελικής κάθαρσης. Στέκεται απέναντί σου σαν βλέμμα επίμονο και σχεδόν εχθρικό. Σε αναγκάζει να κοιτάξεις κατάματα εκείνο που ο άνθρωπος αποφεύγει περισσότερο: την ώρα που το πάθος παύει να είναι συναίσθημα και γίνεται τρόπος ύπαρξης.

Στο κείμενο του Σενέκα, σε αντίθεση με το ευριπίδειο πρότυπο, η ηρωίδα δεν σπαράσσεται από έναν ατέρμονο διχασμό ανάμεσα στο μητρικό φίλτρο και τη δίψα για εκδίκηση. Είναι μια γιγαντιαία, σχεδόν μεταφυσική φιγούρα, μια πανίσχυρη μάγισσα που επικαλείται τις σκοτεινές δυνάμεις του Κάτω Κόσμου για να ανασυντάξει το σύμπαν σύμφωνα με το δικό της μίσος. Ο Σενέκας, ως στωικός φιλόσοφος, χρησιμοποιεί τη φρίκη για να δείξει πού οδηγείται ο κόσμος όταν η λογική συντρίβεται, Και εδώ έγκειται η τρομακτική σύνδεση με το σήμερα. Η «γυναίκα-τέρας» του ρωμαϊκού δράματος βρίσκει, δυστυχώς, τα αποτρόπαια αντίστοιχά της στη σύγχρονη νοσηρή πραγματικότητα, όπου οι ειδήσεις για γυναίκες που κακοποιούν ή αφαιρούν τη ζωή των παιδιών τους δεν αποτελούν πια μυθολογία, αλλά καθημερινό σοκ.

Η υπόθεση εξελίσσεται μέσα στο ελάχιστο περιθώριο μιας ημέρας που της παραχωρεί ο Κρέοντας· ένας χρόνος πυκνός, επαρκής για να σχεδιαστεί το τέλειο, διπλό έγκλημα. Η υπόθεση είναι γνωστή από την ευριπίδεια παράδοση. Ο Ιάσονας εγκαταλείπει τη Μήδεια και αποφασίζει να παντρευτεί τη Γλαύκη, κόρη του Κρέοντα. Η γυναίκα που εγκατέλειψε πατρίδα, οικογένεια και ηθικά όρια για χάρη του, βρίσκεται ξαφνικά πεταμένη στο περιθώριο. Από εκεί ξεκινά η εκδίκηση. Μόνο που ο Σενέκας δεν ακολουθεί τον δρόμο του Ευριπίδη. Εκεί βρίσκεται το μεγάλο και σχεδόν βίαιο άλμα του έργου.

Στον Ευριπίδη η Μήδεια παραμένει άνθρωπος. Πληγωμένος, απελπισμένος, επικίνδυνος άνθρωπος αλλά άνθρωπος. Σπαράζει μπροστά στη σκέψη του εγκλήματος. Το μητρικό φίλτρο αντιστέκεται μέχρι την τελευταία στιγμή. Παρακολουθούμε μια ψυχή να διαλύεται.

Στον Σενέκα παρακολουθούμε κάτι εντελώς διαφορετικό: μια μεταμόρφωση. Όταν η Μήδεια δραπετεύει ατιμώρητη στο φτερωτό της άρμα, αφήνοντας πίσω της έναν ρημαγμένο Ιάσωνα να κραυγάζει πως εκεί που πηγαίνει δεν υπάρχουν θεοί, ο ακροατής δεν νιώθει ανακούφιση. Νιώθει το παγωμένο άγγιγμα ενός σύμπαντος χωρίς ηθική τάξη, έναν τελικό στοχασμό που αρνείται να σβήσει μαζί με το τελευταίο ηχητικό εφέ.

Η Μήδεια δεν αμφιβάλλει πραγματικά. Δεν συγκρούεται με τον εαυτό της για να σωθεί. Συγκρούεται για να νικήσει τον τελευταίο ανθρώπινο δισταγμό που απέμεινε μέσα της. Κάθε μονόλογός της μοιάζει με τελετουργία. Συνομιλεί με την καρδιά της, με το μίσος της, με τους φόβους της και τους υποτάσσει έναν έναν. Σαν να βλέπουμε έναν στρατηγό που οργανώνει πόλεμο μέσα στο ίδιο του το μυαλό. Το τρομακτικό στοιχείο δεν είναι ότι παραφρονεί. Το τρομακτικό στοιχείο είναι ότι διατηρεί τον έλεγχο.

Η Μήδεια του Σενέκα μοιάζει με φυσική καταστροφή που απέκτησε ανθρώπινο πρόσωπο. Η Τροφός τη βλέπει σαν Μαινάδα, σαν πλάσμα παραδομένο σε διονυσιακή μανία. Η περιγραφή είναι απολύτως εύστοχη. Δεν την χωρά πια ο τόπος. Κινείται σαν ύπαρξη που ξεπερνά τα μέτρα των ανθρώπων.

Ο ίδιος ο Σενέκας φαίνεται να τη μεγεθύνει επίτηδες. Ο μεταφραστής Τάσος Ρούσσος μιλά για «γιγαντιαίες αναλογίες». Πράγματι, η Μήδεια καταλαμβάνει τόσο πολύ χώρο μέσα στο έργο ώστε οι άλλοι χαρακτήρες αρχίζουν να λειτουργούν σαν δορυφόροι γύρω από έναν μαύρο ήλιο.

Ο Ιάσονας παρουσιάζεται αισθητά αποδυναμωμένος. Δεν διαθέτει τίποτε από τη μυθική λάμψη του αρχηγού των Αργοναυτών. Σχεδόν συρρικνώνεται. Προσπαθεί να αιτιολογήσει την προδοσία του, να εξηγήσει, να διαπραγματευτεί. Μπροστά στη Μήδεια χάνει σταδιακά κάθε βαρύτητα.

Ο Κρέοντας συμβολίζει την πολιτική εξουσία που πιστεύει πως μπορεί να ελέγξει το χάος με διατάγματα και προθεσμίες. Της δίνει μία ημέρα. Μόνο μία. Μα συχνά οι εξουσίες πέφτουν στο ίδιο σφάλμα: πιστεύουν ότι μπορούν να μετρήσουν με λογική δυνάμεις που έχουν ήδη ξεπεράσει τη λογική.

Η Τροφός λειτουργεί διαφορετικά. Είναι η τελευταία ανθρώπινη φωνή. Η μόνη που νιώθει πριν από όλους ότι πλησιάζει κάτι ανεπανόρθωτο. Δεν έχει δύναμη να αλλάξει τίποτα αλλά διαθέτει κάτι πιο σπάνιο: διαίσθηση.

Η τραγωδία κουβαλά έντονα το πνεύμα της Ρώμης του πρώτου αιώνα μ.Χ.. Δεν είναι τυχαίο. Ο Σενέκας ζει σε μια εποχή πολιτικής αστάθειας, φόβου και απολυταρχίας. Η στωική φιλοσοφία, την οποία ο ίδιος υπηρέτησε, δίδασκε ότι ο άνθρωπος πρέπει να κυβερνά τα πάθη του γιατί διαφορετικά θα γίνει δούλος τους. Και η Μήδεια είναι ακριβώς αυτή η ήττα.

Γίνεται το τέλειο παράδειγμα του ανθρώπου που καταβροχθίζεται από το affectus, από εκείνο το ανεξέλεγκτο πάθος που διαλύει λογική, μέτρο και ηθική.

Ακόμη και οι θεοί αλλάζουν μορφή. Στον Ευριπίδη υπάρχει ακόμη μια αίσθηση θεϊκής τάξης. Στον Σενέκα το σύμπαν μοιάζει σκοτεινό. Η Μήδεια δεν επικαλείται δίκαιο αλλά δυνάμεις του Κάτω Κόσμου. Το ίδιο το σύμπαν αρχίζει να μοιάζει άρρωστο.

Κι εδώ η τραγωδία γίνεται απελπιστικά σύγχρονη.

Δεν ζούμε πια σε εποχές μάγων και ιπτάμενων αρμάτων. Ζούμε όμως σε εποχές ανθρώπων που κυριεύονται από εμμονές, φανατισμούς και μίση. Βλέπουμε καθημερινά ανθρώπους που δεν ζητούν δικαιοσύνη αλλά ολοκληρωτική συντριβή του άλλου.

Προσωπικά, εκεί ένιωσα την πιο μεγάλη παγωνιά του έργου. Δεν φοβήθηκα τη Μήδεια επειδή σκοτώνει. Τη φοβήθηκα επειδή φτάνει σε ένα σημείο όπου δεν θέλει πια να επιστρέψει. Κι όταν φεύγει στο τέλος, δεν φεύγει μόνο η ίδια. Φεύγει μαζί της κι ένα κομμάτι της βεβαιότητας πως ο άνθρωπος θα νικήσει πάντα το σκοτάδι που κουβαλά μέσα του. Όταν η Μήδεια δραπετεύει ατιμώρητη στο φτερωτό της άρμα, αφήνοντας πίσω της έναν ρημαγμένο Ιάσωνα να κραυγάζει πως εκεί που πηγαίνει δεν υπάρχουν θεοί, ο ακροατής δεν νιώθει ανακούφιση. Νιώθει το παγωμένο άγγιγμα ενός σύμπαντος χωρίς ηθική τάξη, έναν τελικό στοχασμό που αρνείται να σβήσει μαζί με το τελευταίο ηχητικό εφέ.

Μουσική: Ελένη Καραϊνδρου Μετάφραση: Τάσος Ρούσσος Σκηνοθεσία: Αντώνης Αντύπας Ακούγονται οι ηθοποιοί: Άννα Μακράκη, Ολγα Δαμάνου, Ρουμπίνη Βασιλακοπούλου, Νίκη Τσιγγάνου, Νατάσα Καψαμπέλη, Ολγα Τουρνάκη, Γιώργος Κυρίτσης, Κώστας Τερζάκης, Μπάμπης Χατζηδάκης