🌒 Καταχθόνια μηχανή, Η μηχανή των θεών αλέθει τον άνθρωπο. Ζαν Κοκτώ: ⚜️

Μέσα στη νύχτα της Θήβας ακούγονται μουσικές από ταβέρνες, βήματα φρουρών και η φωνή ενός νεκρού που δεν μπορεί να ησυχάσει. Ο Ζαν Κοκτώ παίρνει τον μύθο του Οιδίποδα και τον απογυμνώνει από τη μαρμάρινη ιερότητα με την οποία τον σκέπασε η σχολική παράδοση. Οι ήρωες εδώ ιδρώνουν, φοβούνται, ζηλεύουν, κουράζονται, επιθυμούν. Οι θεοί δεν κατοικούν σε σύννεφα· κινούνται μέσα στους τοίχους, στα όνειρα, στα νεύρα και στις συμπτώσεις.

Η «Καταχθόνια Μηχανή» του Jean Cocteau ξεκινά σαν νυχτερινός εφιάλτης. Δύο στρατιώτες περιμένουν πάνω στα τείχη και μιλούν για φαντάσματα, βρικόλακες και τη Σφίγγα με τρόπο σχεδόν καθημερινό. Κι όμως μέσα σε αυτή την απλότητα κρύβεται ο τρόμος. Το φάντασμα του Λάιου εμφανίζεται μέσα από τους τοίχους σαν ψυχή παγιδευμένη ανάμεσα στους κόσμους, προσπαθώντας απεγνωσμένα να αποτρέψει το αναπόφευκτο. Ήδη από τις πρώτες σκηνές, ο θεατής καταλαβαίνει πως η τραγωδία δεν θα έρθει — έχει ήδη αρχίσει.

Ο Κοκτώ γράφει το έργο το 1934, σε μια Ευρώπη που βαδίζει προς την καταστροφή. Ο φασισμός ανεβαίνει, οι κοινωνίες παραδίδονται σε συλλογικές αυταπάτες και ο άνθρωπος πιστεύει πως ελέγχει την ιστορία ενώ στην πραγματικότητα οδηγείται σαν υπνωτισμένος προς τον όλεθρο. Αυτή ακριβώς είναι η «καταχθόνια μηχανή»: ένας μηχανισμός αόρατος, σχεδόν τέλειος, που κινεί τους ανθρώπους χωρίς εκείνοι να το αντιλαμβάνονται.

Ο Οιδίποδας του Κοκτώ δεν είναι ο ηρωικός βασιλιάς της αρχαίας τραγωδίας. Είναι ένας άνθρωπος που διψά να αποδείξει την αξία του. Ένας άντρας γεμάτος αυτοπεποίθηση, σχεδόν αλαζονικός, που πιστεύει πως μπορεί να νικήσει το αίνιγμα της ζωής με τη λογική και τη δύναμή του. Κι εκεί ακριβώς συντρίβεται. Ο Κοκτώ μοιάζει να λέει πως η μεγαλύτερη τύφλωση δεν είναι η άγνοια αλλά η πεποίθηση ότι γνωρίζουμε.

Η Ιοκάστη αποτελεί ίσως την πιο συγκλονιστική μορφή του έργου. Δεν παρουσιάζεται σαν βασιλική σκιά αλλά σαν γυναίκα τρομαγμένη από τα προαισθήματα, παγιδευμένη σε όνειρα και νευρικές κρίσεις. Τα πέπλα της την πνίγουν, τα σκαλιά την εξαντλούν, ο ύπνος τη φοβίζει. Ο Κοκτώ την μετατρέπει σχεδόν σε ηρωίδα ψυχανάλυσης. Κουβαλά μέσα της την ενοχή πριν ακόμη μάθει την αλήθεια. Σαν να αισθάνεται το έγκλημα στο σώμα της προτού το καταλάβει ο νους της.

Και ύστερα έρχεται η Σφίγγα. Όχι σαν τέρας παλιού μύθου αλλά σαν σκοτεινή δύναμη ερωτισμού και θανάτου μαζί. Στον κόσμο του Κοκτώ, ο έρωτας και η καταστροφή βαδίζουν αγκαλιασμένοι. Ο άνθρωπος ερωτεύεται εκείνο ακριβώς που θα τον αφανίσει.

Η γλώσσα του έργου κινείται συνεχώς ανάμεσα στο υψηλό και στο λαϊκό. Ένας στρατιώτης μιλά για φαντάσματα σαν να κουβεντιάζει σε καπηλειό και αμέσως μετά ξεσπά ποιητική φράση που μοιάζει βγαλμένη από όνειρο. Αυτό το παράξενο μείγμα είναι η μεγάλη δύναμη του Κοκτώ. Κατεβάζει την τραγωδία από το βάθρο και την ξανακάνει ανθρώπινη.

Κι εκεί βρίσκεται και η σύνδεση με το σήμερα. Ζούμε σε εποχή όπου όλοι πιστεύουν πως είναι ελεύθεροι ενώ αόρατοι μηχανισμοί κατευθύνουν τη ζωή τους: αλγόριθμοι, εξουσίες, φόβοι, οικονομικά αδιέξοδα, μαζική ψυχολογία. Ο άνθρωπος εξακολουθεί να βαδίζει σαν τον Οιδίποδα — πεπεισμένος ότι κρατά το τιμόνι ενώ ο δρόμος έχει ήδη χαραχτεί.

Αυτό που κάνει το έργο αληθινά συγκλονιστικό είναι πως δεν αφήνει ούτε ίχνος εύκολης παρηγοριάς. Ο άνθρωπος μπορεί να είναι γενναίος, ευφυής, ερωτικός, ποιητικός — κι όμως να ηττηθεί. Οι θεοί της αρχαιότητας ίσως να άλλαξαν όνομα, αλλά η ανθρώπινη αδυναμία παρέμεινε ίδια.

Και όταν ο Οιδίποδας βγάζει τα μάτια του, η πράξη δεν μοιάζει μόνο τιμωρία. Μοιάζει με την τελευταία τρομακτική γνώση: πως ο άνθρωπος βλέπει καθαρά μόνο όταν είναι πια αργά.

Η «Καταχθόνια Μηχανή» αφήνει στο τέλος μια αίσθηση παγωμένης ποίησης. Σαν να πέρασε από μπροστά μας ένα όνειρο γεμάτο μουσικές, φαντάσματα και θεούς που χαμογελούν ειρωνικά καθώς οι άνθρωποι βαδίζουν προς τη μοίρα τους. 🌒

Ηχογράφηση: 1973 Μετάφραση και ραδιοφωνική διασκευή: Ένη Σταματά Ραδιοσκηνοθεσία: Γιώργος Εμιρζάς Ακούγονται οι ηθοποιοί: Νίκος Τζόγιας - Οιδίποδας, Ελένη Χατζηαργύρη - Ιοκάστη, Έρση Μαλικένζου - Σφίγγα - Νέμεσις, Γιάννης Αργύρης - Τειρεσίας, Γιάννης Κώστογλου - Άνουβις, Ντίνος Μακρής - φάντασμα Λάιου, Πέτρος Λοχαίτης - Κρέων, Κώστας Καγξίδης - α΄ στρατιώτης, Στράτος Αλεξίου - β΄στρατιώτης, παιδί, Μιχάλης Μαραγκάκης - αρχηγός στρατιωτών, Ιωάννα Γκριέλα - μια γυναίκα, Στράτος Παχής - μεθυσμένος, Ματίνα Καρρά - Αντιγόνη, Πάνος Νικολαΐδης - αγγελιοφόρος, Κώστας Παπαγεωργίου - γεροβοσκός