🎭 Σχολείο για χήρες του Ζαν Κοκτώ: Η ζωή δεν φορά αιώνια πένθος

Μια γυναίκα αποφασίζει να γίνει μνημείο πριν προλάβει να ζήσει. Δίπλα στη σαρκοφάγο του ηλικιωμένου συζύγου της, ετοιμάζει τον δικό της θάνατο σαν ύστατη δημόσια εμφάνιση. Ο Ζαν Κοκτώ εισάγει σε αυτή την επιβλητική σκηνοθεσία μια παραφωνία: έναν νέο άνδρα. Και ξαφνικά, η αθανασία της αρετής δυσκολεύεται να συναγωνιστεί τη ζεστασιά ενός ζωντανού σώματος.

Γραμμένο το 1936 για την Αρλετί και παρουσιασμένο στο παρισινό μιούζικ χολ A.B.C., το «Σχολείο για χήρες» αντλεί την αφετηρία του από τη «Χήρα της Εφέσου» του Πετρώνιου. Ο Κοκτώ επέμενε ότι η μικρή αυτή φάρσα στηριζόταν στην κίνησή της: η επιβράδυνση θα κατέστρεφε τον μηχανισμό της. Πρόκειται για ουσιώδη δραματουργική παρατήρηση. Εδώ, η σκέψη γεννιέται από την ταχύτητα με την οποία η ανθρώπινη φύση διαψεύδει τις μεγαλόστομες διακηρύξεις της.

Η νεαρή χήρα έχει κλειστεί στον νεκρικό χώρο μαζί με την παραμάνα της, αποφασισμένη να πεθάνει κοντά στον σύζυγό της. Η παρουσία ενός ντροπαλού, ελκυστικού φύλακα προσφέρει στην πρακτική συνοδό το μέσο για να ανατρέψει αυτή την απόφαση. Η πλοκή μοιάζει απλή επειδή ο συγγραφέας συμπυκνώνει τη σύγκρουση σε τρεις διαφορετικές σχέσεις με τη ζωή: την επιδεικτική άρνησή της, την έμπρακτη υπεράσπισή της και την αδιαμεσολάβητη γοητεία της.

Στη δική μου ανάγνωση, η χήρα δεν εξαντλείται στον χαρακτηρισμό της ματαιόδοξης. Η ανάγκη της να αναγνωριστεί ως υπόδειγμα πίστης φανερώνει μια προσωπικότητα που αναζητεί την αξία της στην κρίση των άλλων. Ακόμη και απομονωμένη, εξακολουθεί να ζει μπροστά σε ένα φανταστικό ακροατήριο. Η κοινωνική επιδοκιμασία έχει εγκατασταθεί μέσα της σαν αυστηρός επιτηρητής. Επιλέγοντας τον θάνατο, επιχειρεί να στερεώσει οριστικά την εικόνα της, να την απαλλάξει από τις αντιφάσεις που συνοδεύουν κάθε ζωντανό άνθρωπο.

Η παραμάνα αντιτάσσει σε αυτή την τελετουργία την ευφυΐα της επιβίωσης. Δεν χρειάζεται μεγαλόπνοη επιχειρηματολογία για να καταλάβει ότι η αφοσίωση γίνεται παράλογη όταν απαιτεί δύο θανάτους. Η πρακτικότητά της περιέχει μια ηθική φροντίδας: σώζει την κυρία της από την καταστροφική συνέπεια της απόφασής της. Συγχρόνως, αποκτά τη δραματουργική πρωτοβουλία. Η κοινωνικά υποδεέστερη γυναίκα γίνεται η πραγματική σκηνοθέτης της δράσης, επειδή γνωρίζει όσα η κυρία της προσπαθεί να ξεχάσει.

Ο φύλακας, πάλι, δεν χρειάζεται να εμφανιστεί ως θριαμβευτής κατακτητής. Η συστολή του κάνει αποτελεσματικότερη την παρουσία του. Απέναντι στην κατασκευασμένη μεγαλοπρέπεια του πένθους, η νεότητα διαθέτει την πειστικότητα της αναπνοής. Ωστόσο, ο χαρακτήρας λειτουργεί κυρίως ως καταλύτης. Το βάρος της σύγκρουσης παραμένει στις δύο γυναίκες και στον τρόπο με τον οποίο διαπραγματεύονται την επιθυμία, το καθήκον και την ελευθερία.

Ο τίτλος παραπέμπει εύλογα στη μολιερική παράδοση της κωμικής μαθητείας. Εδώ, όμως, το μάθημα αφορά την απομάθηση: η χήρα καλείται να εγκαταλείψει όσα έχει διδαχθεί για την υποδειγματική γυναικεία συμπεριφορά. Μέσα στην αστική ευπρέπεια που σατιρίζεται, η γυναίκα οφείλει να αποδεικνύει την αρετή της περιορίζοντας τη ζωή της. Το εύρημα του Κοκτώ αναδεικνύει πόσο βίαιη μπορεί να γίνει μια κοινωνική απαίτηση όταν περιβάλλεται με το κύρος της ηθικής.

Η φάρσα, βεβαίως, έχει και το όριό της. Η γρήγορη μεταστροφή δεν επιτρέπει εκτενή διερεύνηση της απώλειας και μπορεί να συντηρήσει το εύκολο στερεότυπο της ευμετάβλητης γυναίκας. Η ουσιαστικότερη ανάγνωση αρχίζει όταν μετατοπίσουμε το ενδιαφέρον από τη γυναικεία αστάθεια στην ανθρώπινη αιχμαλωσία μέσα σε μια επιθυμητή εικόνα.

Σήμερα, αυτή η αιχμαλωσία βρίσκει καινούργια ακροατήρια στις δημόσιες επιδείξεις ευτυχίας, αφοσίωσης ή οδύνης. Με συγκινεί περισσότερο η στιγμή κατά την οποία η ηρωίδα παύει να υπηρετεί το μελλοντικό της μνημείο και ξαναγίνεται άνθρωπος. Το ηθικό κέρδος του έργου βρίσκεται σε αυτή την επιστροφή. Η μνήμη του νεκρού δεν χρειάζεται έναν δεύτερο νεκρό για να δικαιωθεί. Κανένας άνθρωπος δεν οφείλει να μετατρέψει την υπόλοιπη ζωή του σε αποδεικτικό αγάπης.

Σκηνοθεσία: Βασίλης Νικολαΐδης Ακούγονται οι ηθοποιοί: Μαίρη Αρώνη, Τζόλυ Γαρμπή, Κωνσταντίνος Κωνσταντόπουλος, Μιράντα Ζαφειροπούλου

📜 Εγγραφή στο κανάλι για περισσότερα θεατρικά έργα, μυστήριο και vintage ατμόσφαιρα!

https://www.youtube.com/@angeligeorgia808

Δεν πουλάμε ψυχή. Κρατάμε το φως αναμμένο

👉 https://angeligeorgiastoryteller.gr/support

Ό,τι αγάπησα και διάβασα, το αφήνω να βρει νέο σπίτι

👉 Metabook: https://metabook.gr/angel67

🍀 Angeli Georgia Storyteller of Light 💖